Amortizatsiya nima?
Amortizatsiya — asosiy vosita yoki nomoddiy aktiv qiymatini u foydalaniladigan davr davomida bo'lib-bo'lib xarajatga o'tkazish. Masalan, firma 180 mln so'mga avtomobil olsa, bu summa bir oyda xarajat bo'lmaydi: u avtomobil xizmat qiladigan yillar davomida har oy qismlarga bo'lib hisobdan chiqariladi.
O'zbekistonda asosiy vositalar hisobi 5-son BHMS «Asosiy vositalar», nomoddiy aktivlar hisobi esa 7-son BHMS «Nomoddiy aktivlar» standarti bo'yicha yuritiladi. Ikkalasi ham 2024–2025-yillarda yangi tahrirda qabul qilingan. Barcha standartlarning qisqacha mazmuni BHMS sahifasida.
Oylik amortizatsiya qanday hisoblanadi?
Eng ko'p ishlatiladigan usul — to'g'ri chiziqli usul. Unda har oy bir xil summa hisoblanadi:
Oylik amortizatsiya = (Boshlang'ich qiymat − Tugatish qiymati) ÷ Foydali muddat (oylarda)
Misol. Firma 120 000 000 so'mlik yuk mashinasini 10-yanvarda foydalanishga topshirdi, foydali muddati 5 yil (60 oy), tugatish qiymati 0.
- Oylik amortizatsiya: 120 000 000 ÷ 60 = 2 000 000 so'm
- Yangi 5-son BHMS bo'yicha amortizatsiya yanvardan boshlanadi: yil oxirigacha 12 oy × 2 000 000 = 24 000 000 so'm, qoldiq qiymat 96 000 000 so'm
- Hisob siyosatida «keyingi oydan» deb belgilangan bo'lsa: fevral–dekabr, 11 oy = 22 000 000 so'm, qoldiq qiymat 98 000 000 so'm
Amortizatsiya hisoblash usullari
1. To'g'ri chiziqli usul
Har yili (va har oyi) teng summa. Bino, mebel, kompyuter kabi bir tekis eskiradigan aktivlar uchun eng qulay va eng ko'p tanlanadigan usul.
2. Kamayib boruvchi qoldiq usuli
Birinchi yillarda ko'proq, keyin kamroq amortizatsiya hisoblanadi. Yillik summa qoldiq qiymatga tezlashtirish koeffitsienti (odatda 2) bilan oshirilgan normani ko'paytirib topiladi. Oxirgi yillarda qoldiq kichrayib ketganda kalkulyator avtomatik to'g'ri chiziqli hisobga o'tadi, aktiv muddat oxirida to'liq amortizatsiya bo'ladi.
3. Yillar yig'indisi usuli
Yillik summa amortizatsiya qilinadigan qiymatni qolgan yillar sonining yillar yig'indisiga nisbatiga ko'paytirib topiladi. 5 yillik aktiv uchun yillar yig'indisi 15 ga teng: birinchi yil 5/15, ikkinchi yil 4/15 va hokazo.
Qaysi usul ishlatilishi firmaning hisob siyosatida belgilanadi va aktiv bo'yicha butun muddat davomida o'zgarmaydi.
Amortizatsiya qachon boshlanadi va tugaydi?
- Boshlanishi: yangi 5-son BHMS (2025-yil 1-yanvardan) bo'yicha — obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilinib, ishga tushirilgan sanadan. Oylik summa yillik summaning 1/12 qismi.
- Eski tahrirda amortizatsiya foydalanishga topshirilgan oydan keyingi oydan boshlanar edi. Ko'p korxonalar hisob siyosatida va dasturlarda hali shu tartib qolgan — o'zingiznikini tekshiring.
- Tugashi: amortizatsiya qilinadigan qiymat to'liq qoplangan yoki obyekt balansdan chiqarilgan sanadan.
- Amortizatsiya qilinmaydi: yer, mahsuldor chorva, kutubxona fondlari, muzey qimmatliklari va to'liq eskirgan obyektlar.
Amortizatsiya provodkalari
| Operatsiya | Debet | Kredit |
|---|---|---|
| Ishlab chiqarishdagi asosiy vosita eskirishi | 2010, 2510 | 0200 |
| Ma'muriy yoki sotish bo'yicha asosiy vosita eskirishi | 9420, 9410 | 0200 |
| Nomoddiy aktiv amortizatsiyasi | 2010, 9420 va b. | 0500 |
Debet schyoti aktiv qayerda ishlatilishiga qarab tanlanadi: ishlab chiqarish — 2010, umumishlab chiqarish — 2510, ma'muriy xarajatlar — 9420, sotish xarajatlari — 9410.
Ko'p beriladigan savollar
Amortizatsiya qachondan boshlab hisoblanadi?
Yangi tahrirdagi 5-son BHMS (2025-yil 1-yanvardan) bo'yicha amortizatsiya obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilinib, ishga tushirilgan sanadan boshlanadi. Oylik summa yillik summaning 1/12 qismiga teng. Eski tahrirda amortizatsiya keyingi oydan boshlanar edi; kalkulyatorda ikkala variantni tanlash mumkin.
Oylik amortizatsiya qanday hisoblanadi?
To'g'ri chiziqli usulda: (boshlang'ich qiymat − tugatish qiymati) ÷ foydali xizmat muddati (oylarda). Masalan, 120 mln so'mlik avtomobil 5 yilga: 120 000 000 ÷ 60 = 2 000 000 so'm oyiga.
Yer uchastkasi amortizatsiya qilinadimi?
Yo'q. Yerning foydali xizmat muddati cheklanmagan, shuning uchun u amortizatsiya qilinmaydi.
Buxgalteriya va soliq amortizatsiyasi bir xilmi?
Har doim emas. Foyda solig'ini hisoblashda Soliq kodeksida belgilangan eng yuqori yillik normalardan oshgan amortizatsiya xarajatga chegirilmaydi. Shuning uchun bu ikki summa farq qilishi mumkin.
Amortizatsiya ham, butun buxgalteriya ham — bizda
Asosiy vositalar hisobi, soliq hisobotlari, ish haqi va 1C bazasini to'liq yuritamiz. Narxni bepul hisoblab beramiz.
Ariza qoldirish